Мегаобучалка Главная | О нас | Обратная связь  


Научный руководитель – Кара-оол Л.С., к. ф.н., доцент кафедры ТМРТЯНШ




Аас чогаалының өске хевирлеринден тоолдуң кол ылгалыр демдээ – хөй сюжеттерден (болуушкуннардан) тургустунганында, өскээр чугаалаарга, чаңгыс тоол безин аразында аралажып, солчуп турар янзы-бүрү үүрмек болуушкуннардан тургустунган болур болгаш ол солчуушкуннар үе-даа, девискээр-даа талазы-биле кызыгаарлаттынмаан болур. Делегейниң улустарының тоолдарының утка талазы-биле чоок болуп турарының ужуру-даа ында. Ооң чылдагаанын янзы-бүрү төөгүлүг үелерде улустарның аразында турган харылзаалары-биле кызыгаарлап тайылбырлаар болза, база шын эвес. Кол чылдагааны кижи төрелгетениниң амыдырал-чуртталгазының, угаан-медерелиниң, психологиязының сайзыралының дүрүмнериниң ниитилешкек болганында деп эртемденнер санап турар.

Бүгү делегей улустарының тоолдарының сюжеттерин ниити каталогка чыып, дөмей сюжеттерни чаңгыс майыктыг сан чурагай-биле демдеглеп эгелээни бо жанрның онзагай талазы болуп турар. Эң-не долу каталогту А. Аарне биле С. Томпсон тургускаш, 1961 чылда Хельсинки хоорайга англи дылга үндүрген. Ук каталогта кирип турар дөмейлешкек тоол сюжеттериниң саны ийи мун ажып турар. Олар янзы-бүрү национал сюжеттер-биле доктаамал немежип чаартынып турар [1].

Тыва-орус чоннарның аас чогаалында сюжеттери дөмейлежип турар чогаалдар элээн хөй, чижээ, А. Пушкинниң «Балыкчы болгаш балык дугайында тоол» биле тыва улустуң «Ирей, кадай биле алдын кушкаш», ол ышкаш орус улустуң «Хаврошечка» база тыва улустуң «Хадың-кыс» дээш оон-даа өске.

А. Пушкинниң «Балыкчы болгаш балык дугайында тоол» биле тыва улустуң «Ирей, кадай биле Алдын кушкаш» деп тоолдарының дөмей болгаш ылгалдыг чүүлдерин сайгарарга элээн солун чүүлдер эскертинип турар.

Кандаг-даа тоолдуң сюжеди кезектерлиг, ынчангаш ийи тоолдуң дүүшкүн, өөскүдүлге, дыңзыгыышкын, чештиниишкин деп кезектеринге даянып, дөмей болгаш ылгалдыг чүүлдерин көрээлиңер.

Сюжединиң кол кезектери «Ирей, кадай биле алдын кушкаш» «Балыкчы болгаш балык дугайында тоол»
Дөмей чүүлдер
1. Дүүшкүн   Бир-ле хүндүс ашак арыгже ыяштап киргеш, ортузу ирээш, хозалып калган бир төштү өл азы кургаг бе дээш, балдызы-биле дырт кылырга, алдын кушкаш үне халып келир. Ашак бир-ле хүн далайынче четки салырга, балар келген, база катап четкизин октаарга, чаңгыс боорда, Алдын балык четкизинге туттунар.  
2. Өөскүдүлге Кушкаш кижигилештир чугааланып, чүнү канчап чоруурун айтырып, боду ашактың херээн ап, чана бээрин дилээр. Алдын балык кижигилештир чугааланып, ашактан дедир далайже салырын дилеп, орнунга күзээнин сагыш хандыр бээрин аазаан.
3. Дыңзыгыыш­кын Эртенинде ашак, кадай оттуп келирге, аал дашты долу ыяштыг болурлар. Ашак база-ла балдызын туткаш ак өг, аъш-чем, кижиниң бүгү эдилелин дилеп аар дээш чоруптар. Ол келгеш, хос төжүн балдызы-биле дырт кылырга, кушкаш үне халып кээп, чүге чоруурун айтыргаш, ашакты чандыр­ыптар. Эртенинде оттуп келирге, каас ак өгнүң иштинде эңдерик аъш-чем, эт-эдилел, идик-хеп орту­зунда чыдарлар. Ашак аъш-чемин чип алгаш, арыгже чоруптар. Ол кушкашка четкеш «беш чүзүн мал херек дээр». Алдын кушкаш база-ла ашакты чандыр­ыптар. Ашак, кадай беш чүзүн малдыг болурлар. Ашак келгеш кадайынга болган таварылганы төөгүп бээр. Кадайы ашакты кончуп, оода деспиден дилеп алзын дээш чорудар. Ашак барып алдын балыктан диленир. Аалынга кээрге, чаа деспи турар. Кадайы ашакты база-ла анаа тургуспайн, бажың дилеп ал дээш чорудуптар. Олар чаа бажыңныг болурлар. Кадайы база-ла кончуттунуп, бөдүүн тараачы эвес агай болурун күзеп, ашакты алдын балыкче чоргузуптар. Ашак база-ла балыкка четкеш, муңгаралын чугаалаарга, балык ону оожук­туруп чана бээрин дилээр. Ашактың кадайы агай апаар, каш хонганда агай эвес, ыдыктыг хаан болурун күзээр. Кадайы ыдыктыг хаан болур. Каш айлар эрткенде кадай ашакты далайже чорудуп «ыдыктыг хаан эвес, далай ээзи болуйн деп-тир».
4. Чештинииш­кин Ашак хоптактанып, кушкаш­ка боду хаан, кадайы кадын болзун деп күзелин илерет­кен. Ашактың чугаа­зынга кушкаш харыы бербейн, хос төжүнче кире бээр. Ашак балыкка кадайы ыдыктыг хаан эвес, далай ээзи болуйн, а балык боду ооң айбычызы болзун деп тур дээрге, балык чүү-даа ыыттавайн далайже кире бээр.
  Артык сагыш ара дүжер

Ылгалып турар чүүлдер:

1. «Ирей, кадай биле алдын кушкаш» - тыва улустуң тоолу, а «Балыкчы болгаш балык дугайында тоол» - авторлуг тоол.

2. Кол маадырлары: Алдын кушкаш биле Алдын балык;

3. Болуп турар чери: «Ирей, кадай биле алдын кушкашта» - аал коданы болгаш арга ишти, а «Балыкчы болгаш балык дугайында тоолунда» - далай кыдыында казанак бажың биле далай.

4. Артык сеткилдиг бооп, сөөлүнде сотка олурган маадырлары:

А. Пушкинниң «Балыкчы болгаш балык дугайында тоолунда» - кадай ашакты алдын балыкче айбылап, бодунуң чазый чоруун көргүскен.

Тыва улустуң «Ирей, кадай биле алдын кушкаш» деп тоолунда ашак боду алдын кушкаштан диленип, чазый чоруун, артык сеткилин көргүскен.

5. Кол маадырлардан дилеп турар чүүлдери:

«Ирей, кадай биле алдын кушкашта»: одаар ыяш, ак өг, аъш-чем, эдилел, беш чүзүн мал, кадын, хаан эргези база ара-албаты.

А. Пушкинниң «Балыкчы болгаш балык дугайында тоолунда»: деспи, бажың, ызыгууртан агай, ыдыктыг хаан, далай ээзи – дээди хаан болур, а алдын балык – айбычызы болур деп күзел.

Сайгарып турар тоолдарывысда ылгалдыг чүүлдерниң үнүп келген кол чылдагааны орус-тыва чоннарның ук төөгүзүнден амыдыралының база кылып турар ажыл-ижиниң дөмейлешпезинде база чон бүрүзүнүн амыдыралда чугула деп үнелеп көрген чүүлдериниң ылгалдыг болганында деп бодаар бис.

Орус-тыва чоннарның тоолдарының тургузуунда база онзагай чүүлдер бар.

1. А. Пушкинниң «Балыкчы болгаш балык дугайында тоолунда» - шүлүк хевирлиг, а «Ирей, кадай биле алдын кушкашта» калбак чогаал хевирлиг бижиттинген.

2. Тоолдарның эге сөстери турум:

а) Шыяан ам!Ирей, кадай ашак чурттап чораан чүвең иргин.

б) Жил старик со своей старухой

У самого синего моря;

Они жили в ветхой землянке

Ровно тридцать лет и три года.

3. Тоолдар турум төнчү сөстерлиг:

«… артык сагыш ара дүжер» дээн ышкаш, биеэги-ле самдар өөнде ийи боттары чыткан-даа чүвең иргин.

Глядь: опять перед ним землянка;

На пороге сидит его старуха,

А пред нею разбитое корыто.

Ук чогаалдарның сюжеттеринде чеже-даа чоошкулаштырып турар чүүлдер бар болза, чон бүрүзүнүң тоолдары хевир-турзү, уран-чечен аргалар, дыл-домааның талазы-биле катаптаттынмас национал бот-бүдүштүг чогаалдар болур.[1, 3]

Литература:

1. Аксагалдай ашак. - Кызыл, 1995.

2. Алдын кушкан: Уругларга тоолдар. – Кызыл: ТНҮЧ, 2002. – Ар. 3-7.

3. Матпаадыр. Уруглар аас чогаалы. - Кызыл, 1991.

4. Пушкин А.С. Сказка о рыбаке и рыбке. – М.,

5. Пушкин А. Балыкчы болгаш балык дугайында тоол / Очулдурукчузу А. Даржай. – Кызыл: Новости Тувы, 2001. – 16 с. илл. И. Салчак.

 




Читайте также:
Почему люди поддаются рекламе?: Только не надо искать ответы в качестве или количестве рекламы...
Почему двоичная система счисления так распространена?: Каждая цифра должна быть как-то представлена на физическом носителе...
Как построить свою речь (словесное оформление): При подготовке публичного выступления перед оратором возникает вопрос, как лучше словесно оформить свою...



©2015-2020 megaobuchalka.ru Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав. (501)

Почему 1285321 студент выбрали МегаОбучалку...

Система поиска информации

Мобильная версия сайта

Удобная навигация

Нет шокирующей рекламы



(0.004 сек.)